Türkiye’de tarihi kent merkezlerinin büyük bir bölümü antik çağlardan itibaren sürekli yerleşilmiş, bu nedenle farklı kültür dönemlerinden oluşan çok-katmanlı bir yapıya sahiptirler. Ancak, kentsel planlama sürecinde söz konusu kültürel katmanların yayılımı ve özellikle toprak altında görünmeyen arkeolojik değerlerin korunmuşluk düzeyine ilişkin yeterli düzeyde mekansal verinin bulunmaması nedeni ile kentsel arkeolojik mirasa yönelik bilimsel değerlendirme yapılamamakta ve değerler kent yaşamına dahil edilememektedir. Planlama ve kentsel gelişim sürecinin her aşamasında kentsel arkeolojik mirasın değerlendirilebilmesi ve kentsel koruma ilkeleri ile gelişme dinamikleri arasında bir denge kurmak olasıdır. Kentsel planlamayı katılımcı bir ortak karar alma süreci olarak ele aldığımızda, plancının farklı ilgi ve talepleri olan aktörler arasında arabulucu rolü oynaması mümkündür. Ancak, ülkemizde planlama meslek alanında kentsel arkeolojik değerlerin yönetimi konusunda yeterli bilinç ve planlama araçları geliştirilememiştir. Bu bağlamda, disiplinler arası / üstü bir çalışma alanı olarak kentsel arkeoloji, sadece arkeoloji biliminin temel aldığı yaklaşımlar ile değil, yerleşim tarihi, kentsel gelişme dinamikleri ve kentsel morfolojik izleri de birlikte değerlendiren, kentsel koruma planlamasına girdi sağlayabilecek önemli bir planlama analizi sürecidir. Bu kapsamda, planlama sürecinin ilk etaplarından itibaren, bir zorunluluk olarak plancı kentsel arkeolojik potansiyel ve değerlerin mekansal yayılımı hakkında yeterli bilgiye sahip olmalıdır.


Bu bağlamda, proje çok katmanlı tarihi kent merkezlerinde, özellikle toprak altı kentsel arkeolojik değerlerin planlama sürecine ve kent yaşamına dahil edilmesine yönelik yöntem geliştirilmesi ve alternatif yöntemleri içerecek şekilde rehber doküman hazırlanmasını kapsamaktadır. Türkiye’de farklı büyüklüklerdeki tarihi kent merkezi ve kentsel dokunun çok katmanlı yapısı düşünüldüğünde, proje kapsamında ortaya koyulacak yöntem çalışmasının örnek bir çalışma alanı özelinde ele alınması bilimsel tartışmaların somutlaştırılmasını ve uygulama olanaklarının ortaya koyulmasını sağlayacaktır. Bu nedenle, Tarsus tarihi kent merkezi proje kapsamında örnek alan olarak seçilmiştir. Tarsus, çok katmanlı bir yapıya sahip olması ve farklı dönemlerde yürütülen değişen büyüklüklerdeki arkeolojik çalışmalara rağmen, özellikle toprak altı kentsel arkeolojik potansiyeli tam olarak belirlenmemiş önemli bir merkezdir.


Proje temelde kentsel arkeolojik verilerin mekansallaştırılması ile ideal arkeolojik potansiyelin belirlenmesi, tarih içinde farklı dönemlerde arkeolojik katmanlarda meydana gelen tahribatın değerlendirilmesi, toprak yapısı, dolgu kalınlığı ve topoğrafik verilerin arkeolojik değerler üzerinde olası koruma etkisinin yorumlanması, alanda uygulanmış ve/veya önerilen koruma-planlama stratejilerinin eleştirel değerlendirilmesi, bahsi geçen verilerin çakıştırılması ile karakter bölgelerinin belirlenmesi ve belirlenen karakter özelliklerine göre detaylı kentsel koruma ve tasarım ilkelerinin belirlenmesini kapsamaktadır.


Daha detaylı bir anlatım ile, kentsel arkeolojik verilerin mekansallaştırılması doğrudan bilimsel araştırmalara dayalı birincil ve yorumlanmış ikincil veri setlerinin birlikte değerlendirilebileceği coğrafi bilgi sistemi destekli bir çalışma ile mümkündür. CBS destekli çalışma kentsel arkeolojik yöntemler ile yapılacak araştırmalar sonucunda elde edilecek yeni veriler ile sınırlı kalmayarak, daha önce yürütülmüş ve yürütülmekte olan arkeolojik araştırmalar, tarihsel veriler, arşiv araştırmaları ve yazılı kaynaklardan elde edilebilecek verilerin birlikte değerlendirilmesine olanak sağlayacaktır. Bu sayede, kentin farklı dönemlerdeki yerleşim izlerinin belirlenebilmesi ve dönemsel katman haritalarının (dia-chronic maps) hazırlanmasına olanak sağlanacaktır. Dönemsel katman haritalarının üst-üste çakıştırılması ile kentteki arkeolojik değerlerin yayılımına dair daha net veri elde edilecek ve benzer arkeolojik potansiyel içeren eş-değer bölgeleri tanımlanabilecektir.


Proje bir diğer önemli etap olarak kentsel arkeolojik değerler ve katmanlarda oluşan tahribatın belirlenmesini kapsamaktadır. Tahribat antik çağlardan günümüze kadar farklı kültür katmanlarının üst-üste çakışması ile birbirlerinin izleri üzerinde oluşturduğu dolaylı tahribat kadar doğal felaketler ve modern gelişme ile oluşan doğrudan tahribatı da içermektedir. Daha açık bir ifade ile çok katmanlı kentler doğal olarak beraberinde devşirme malzeme kullanımı, işlevsel değişiklikler veya kentin yayılım alanının değişmesi gibi nedenlerle daha önceki kültür katmanları üzerinde tahribat yaratmaktadır. Ancak, günümüz modern inşaat teknikleri ve modern yaşamın altyapı ve üstyapı gereksinimi düşünüldüğünde, arkeolojik katmanlaşma üzerinde en önemli tahribat yakın zamanda gerçekleşmiştir. Bu nedenle, proje kapsamında derin temel kazıları, altyapı çalışmaları veya çevre düzenlemeleri sırasında meydana gelen tahribatın mekansallaştırılmasına yönelik arşiv, yazılı kaynak araştırması yapılacak, eski tarihli uydu görüntüleri ve hava fotoğrafları ile birlikte araştırma detaylı arazi gözlemleri ile desteklenecektir. Ayrıca, tarihsel bir araştırma ile sel ve deprem gibi doğal afetler sonucunda oluşan tahribata ilişkin bir değerlendirme yapılacaktır.


Toprak yapısı, arkeolojik dolgu kalitesi ve topoğrafik veriler kentsel arkeolojik değerlendirme sürecinde arkeolojik katmanlarının korunma olasılığını yükselten değişkenlerdir. Bu bağlamda, proje topoğrafik yapının tarihsel değişimi, olası dolgu kalınlıkları ve toprak yapısının değerlendirilmesine ilişkin analizler içermektedir.


Farklı katmanlar halinde oluşturulan ideal arkeolojik potansiyel, arkeolojik katmanlarda oluşan tahribat ve olası korunmuş arkeolojik dolgu kalitesinin beraber yorumlanması ile kentsel arkeolojik karakter bölgeleri tanımlanabilmektedir. Proje kapsamında, yukarıda tanımlanan değişkenlerin beraber değerlendirilmesi ile Tarsus tarihi kent merkezi içerisindeki kentsel arkeolojik karakter bölgelerinin belirlenmesi ve söz konusu bölgelerin özelliklerine göre kentsel koruma ilkelerinin ve planlama stratejilerinin tanımlandığı rehber doküman hazırlanması amaçlanmaktadır.


 

Anasayfa        Amaç        Kapsam        Yöntem        Özgün Değer        Uygulama        Proje Ekibi        Kentsel Arkeoloji         Tarsus        İletişim